Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

dostarcza 
Podaj swój adres e-mail:


Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL

Autorzy: 
Paweł Szopiński

Patrząc na sam tytuł publikacji, można od tej niej wiele oczekiwać. Po pierwsze dlatego, że generalnie monografie naukowe poświęcone tematyce wywiadu, w szczególności tego polskiego, to rzadkie wydarzenie na rynku wydawniczym. Po drugie z powodu osoby autora. Zbigniew Siemiątkowski jest, a raczej był, praktykiem – zajmował bowiem stanowisko szefa Agencji Wywiadu. Dodatkowo, wywodzi się on jeszcze z PZPR. Z tych właśnie powodów odpowiedzi na kluczowe pytania stawiane w książce zaskoczą niejednego odbiorcę.

Sformułowanie najbardziej ogólne stanowiące, że tematem pracy jest działalność Departamentu I MSW, nie wyczerpuje zagadnienia. Głównym celem autora jest pokazanie miejsca wywiadu cywilnego PRL w procesie decyzyjnym. Jakie było znaczenie jego analiz? Czy miały one przełożenie na prowadzoną politykę? Jak kształtowała się pozycja wywiadu w hierarchii władzy?

Czytelnika szukającego sensacyjnych nowości czeka zawód. Zostanie on niejako uprzedzony już we wstępie pracy, że autor nie będzie poruszał problematyki działalności operacyjnej, albowiem skupi się na kwestii informacyjnej. Innymi słowy próżno szukać w tej pracy działań demaskatorskich czy prób rozliczenia kogokolwiek. Co nie znaczy, że nie znajdziemy w tym dziele szerzej nieznanych, ciekawych informacji. Brak zainteresowania działalnością operacyjną jest dobrym posunięciem wzmacniającym naukowy wymiar pracy. Ma również wymiar pragmatyczny, o czym autor sam pisze. Wskazuje na duże luki w dokumentacji dotyczącej pracy operacyjnej związanej z procederem niszczenia dokumentacji. Wszystko zgodnie z naczelną zasadą wywiadu mówiącą o ochronie źródeł informacji.

Głównym filarem materiału źródłowego wykorzystanego przez autora są zasoby Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Materiały te to rozmaite raporty i analizy wywiadowcze przesłane do wiadomości kierownictwa partii i państwa w latach 1956-1990. Co się tyczy okresu 1944-1956 to najważniejszym opracowaniem jest praca „kronikarza wywiadu” płk. Stefana Słomki, stworzona do celów szkoleniowych. Największe jednak wrażenie stanowi ogromna ilość relacji zdobytych przez autora podczas rozmów m.in z oficerami wywiadu. Naturalnie, dane rozmówców nie są ujawniane, co choć wpływa ujemnie na ich wiarygodność, jest zrozumiałe. Wreszcie nie można nie docenić wykorzystanej całej gamy naukowych i popularnych prac o tematyce wywiadowczej w języku polskim oraz angielskim. Bibliografia jest z pewnością atutem pracy. Pewnym zgrzytem natomiast jest częste przywoływanie niepublikowanych dotychczas wspomnień Franciszka Szlachcica, do których w tej chwili nie sposób dotrzeć.

Struktura pracy jest przejrzysta i przyjazna dla czytelnika. Począwszy od podstawowych informacji nt. wywiadu, autor przechodzi do kwestii organizacyjnych (geneza, kadry, kierunki działania itd.) Dalej, w ujęciu chronologicznym, autor pokazuje relacje władza – wywiad cywilny w kolejnych okresach historii PRL.

Istota tych relacji prezentowana przez Siemiątkowskiego nie daje się zamknąć w sztywnych ramach. Jest ona skomplikowana i złożona, zmieniająca się w zależności od uwarunkowań krajowych, zagranicznych czy wewnątrzpartyjnych. Uwagę zwraca kilka elementów. Zdaniem autora wywiad cywilny był przez większość badanego okresu traktowany jako narzędzie do celów doraźnych – zwerbowanie agenta w konkretnym miejscu, inwigilacja wybranych środowisk czy dostarczenie materiałów dających się wykorzystać propagandowo. Pion informacyjny (analityczny) był traktowany, jeżeli nie z pogardą, to na pewno po macoszemu. Trafne analizy przeplatały się tam bowiem z, co najmniej, chybionymi.

Wskazać warto na kilka z wielu ciekawych informacji prezentowanych przez autora. Postulaty strony solidarnościowej przygotowane na Okrągły Stół zostały zanalizowane i przesłane kierownictwu państwa na trzy miesiące przed rozmowami wokół słynnego stołu z Henrykowa. Jednocześnie wywiad nie miał pojęcia o możliwości wystąpienia wydarzeń grudniowych w 1970 czy strajków w sierpniu 80'. W czasie rządu Mazowieckiego istniały dwa różne rozdzielniki materiałów z Departamentu I. Innymi słowy inne materiały otrzymywała storna solidarnościowa, a inne komunistyczna.

Praca Siemiątkowskiego dostarcza wiele takich, dla wielu zapewne nieznanych, szczegółów. W całości stanowią one istotny materiał do przemyśleń dotyczących tego okresu w historii Polski. Wydaje się jednak, że zabrakło próby szerszego pokazania relacji między wywiadem a władzą w okresie transformacji ustrojowej. Brakuje szerszej analizy zachowania się pracowników w tym okresie, co jak najbardziej mieściłoby się w tematyce pracy.

Niemniej jednak publikacja Siemiątkowskiego jest dziełem pionierskim. Widać ogrom pracy włożonej przez autora, który zaowocował książką napisaną w niezłym, acz lekkim, jak na pracę naukową, stylu. Pomimo pewnych niedociągnięć, powinny zapoznać się z nią nie tylko osoby interesujące się tematyką wywiadowczą, ale wszyscy zainteresowani współczesną historią Polski, gdyż ta książka w sposób istotny wzbogaci ich wiedzę.
 

Reklama