Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

 
Podaj swój adres e-mail:
 


Status prawny mniejszości polskiej na Ukrainie

Działy Artykułu: 
Autorzy: 
Tatiana Dowganiuk
Problematyka mniejszości narodowych należy do zagadnień skomplikowanych, dyskusyjnych, a często i drażliwych. W tym obszarze kontrowersje dotyczą kwestii podstawowych, to znaczy definicji i typologii, kryteriów określania liczebności i stanu świadomości narodowej czy też istoty relacji między państwem a mniejszościami. Różnice w sytuacji i pozycji oraz charakterze poszczególnych grup powodują też, że nie można mówić o jednym problemie mniejszościowym. Każda mniejszość ma swoją historię, właściwe sobie problemy i aspiracje. Stąd też zagadnienia mniejszościowe muszą być traktowane w jak najszerszym kontekście, zarówno wewnętrznym, jak i międzynarodowym. 
 
Ochrona praw mniejszości w świetle prawa europejskiego
 
W latach 90-ch problem ochrony praw człowieka, jak i mniejszości narodowych zajął ważne miejsce w dyskusjach i pracach organizacji międzynarodowych (ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych, Rada Europy, KBWE/OBWE – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie). 
 
Przyjęty w ramach ONZ Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1976) i dopełniająca go Deklaracja Praw Osób Należących do Mniejszości Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Językowych (1992) stwierdzają, że w państwach, w których istnieją mniejszości narodowe, religijne lub językowe, osoby przynależne do tych mniejszości mają prawo do:
1) kultywowania własnej kultury, używania własnego języka prywatnie i publicznie, ustnie i na piśmie, w publikacjach i za pomocą środków audiowizualnych;  
2) swobodnego wyznawania i praktykowania religii;
3) uczestnictwa w życiu społecznym, politycznym i gospodarczym kraju osiedlenia;
4) tworzenia i utrzymywania własnych stowarzyszeń, organizacji, z partiami politycznymi włącznie;
5) utrzymywania swobodnych kontaktów z obywatelami innych państw, którzy mają podobne cechy narodowe i kulturowe.
 
Według S. Pawlaka, przytoczone wyżej dokumenty są dowodem na to, iż uniwersalne akty prawne, obowiązujące w systemie Narodów Zjednoczonych, traktują mniejszości narodowe nie jako odrębny podmiot grupowy, jak narody, lecz jako osoby mogące występować o swe prawa indywidualnie albo wespół z innymi osobami należącymi do tej samej grupy narodowościowej.
 
Również w systemie ochrony mniejszości narodowych, który funkcjonuje w ramach Rady Europy nacisk położony jest na indywidualną ochronę praw człowieka. Dowodem na to są dwa dokumenty, a mianowicie Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych (1992) oraz Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych (1995). Pierwszy z dokumentów wprowadza pojęcie języków regionalnych i mniejszościowych oraz wykaz zasad, które powinny być przestrzegane przez wszystkie państwa. Z kolei celem Konwencji Ramowej o Ochronie Mniejszości Narodowych jest stworzenie prawnych ram dla indywidualnej ochrony osób. Dlatego też skupia się na określeniu zasad, na których powinny być budowane relacje państwo – obywatel, należący do mniejszości. 
 
W wysiłkach służących przede wszystkim stworzeniu europejskiego systemu, w którym wszystkie państwa przestrzegałyby tych samych zasad w dziedzinie ochrony praw mniejszości bierze udział również Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (do 1994 r. KBWE). Najważniejszym jej dokumentem, regulującym prawa mniejszości narodowych jest Dokument Spotkania  Kopenhaskiego (1990). Przyjmuje on, że osoby należące do mniejszości mają takie samo prawo do korzystania z praw człowieka, jak pozostali obywatele państwa. Nie mogą być zatem  dyskryminowani. Co więcej, wbrew swojej woli, osoby takie nie mogą podlegać żadnym próbom asymilacji. Dokument podkreśla przy tym, że przynależność do mniejszości narodowej jest sprawą indywidualnego wyboru osoby. 
 
Prawo międzynarodowe stwierdza też, że w razie naruszenia wszystkich wyżej wymienionych praw, członkowie mniejszości narodowych lub ich organizacje mogą dochodzić swoich spraw przed odpowiednimi krajowymi władzami sądowniczymi oraz międzynarodowymi organizacjami (mają oni prawo kierowania skargi do Europejskiej Komisji Praw Człowieka i Trybunału w Strassburgu). 
 
Ustawodawstwo Ukrainy wobec mniejszości polskiej
 
Uchwalona 25 czerwca 1992 r. Ustawa o Mniejszościach Narodowych, regulującą prawa mniejszości narodowych stanowi obecnie najważniejszą decyzję ustawodawczą Ukrainy. Ustawa zapewnia obywatelom republiki, niezależnie od ich pochodzenia narodowościowego, równe polityczne, socjalne, ekonomiczne oraz kulturalne prawa i wolności, popiera rozwój świadomości narodowej i stwierdza, że zapewniając prawa osobom, które należą do mniejszości narodowych, państwo wychodzi z założenia, że są one nieodłączną częścią ogólnie uznanych praw człowieka.
 
Prawo Ukrainy umożliwia mniejszościom narodowym używanie ich języka, obok języka państwowego, w działalności organów państwowych, a także zakładów, urzędów i organizacji, znajdujących się w miejscowościach, gdzie większość ludności stanowi dana mniejszość narodowa. Przedstawiciele mniejszości narodowych mają też równe prawa do wybrania ich lub mianowania na stanowiska do organów władzy ustawodawczej, wykonawczej, sądowej, w wojsku, zakładach pracy, urzędach i organizacjach. Zapis ten - jak podkreśla S. Pawlak - kładzie kres dotychczasowej dyskryminacji mniejszości polskiej.
 
W trakcie podpisania 18 maja 1992 roku Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Ukrainą o Dobrym Sąsiedztwie, Przyjaznych Stosunkach i Współpracy strony w zakresie ochrony mniejszości narodowych zobowiązały się do poszanowania praw osób do nich należących oraz stworzenia warunków do zachowania, wyrażania i rozwijania ich tożsamości etnicznej, językowej i religijnej, bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa. Jednym z najważniejszych postanowień Traktatu było potwierdzenie przez oba państwa, że przynależność do mniejszości narodowej jest sprawą indywidualnego wyboru osoby i że nie mogą z tego wynikać dla niej żadne niekorzystne następstwa. Każda ze stron będzie chroniła na swoim terytorium tożsamość narodową mniejszości drugiej strony przed jakimkolwiek działaniem zagrażającym tej tożsamości i tworzyła warunki do jej umacniania.
 
Zapisy dotyczące praw mniejszości znajdują się także w ustawach szczegółowych, związanych z oświatą i kulturą. Tak więc, 20 maja 1997 roku, podpisano Porozumienie Wstępne między Rządem Rzeczypospolitej a Rządem Ukrainy w Sprawie Współpracy Kulturalnej i Naukowej. Jest to ważny dokument, w którym oba państwa zobowiązały się popierać działania, mające na celu zaspokajanie potrzeb kulturalnych i religijnych, a także zachowanie języka ojczystego i tożsamości narodowej Polaków, zamieszkałych na Ukrainie oraz Ukraińców zamieszkałych w Polsce. Wspierać będą też działania służące utrzymywaniu więzi etniczno-kulturowych członków mniejszości narodowych z krajem macierzystym. Poza tym, państwa będą stwarzać warunki do zapewnienia materialnego poparcia działalności organizacji społeczno-kulturalnych mniejszości narodowych, równocześnie dając im, zgodnie z obowiązującymi zasadami, prawo otrzymywania pomocy z kraju macierzystego. 
 
Polityka państwa polskiego wobec Polaków na Wschodzie
 
 Nie mogło pozostać obojętnym wobec swoich rodaków też państwo polskie. Biorąc pod uwagę ich sytuację na Wschodzie, państwo polskie uznało pomoc dla Polaków za jedno z najważniejszych swoich zadań. Jej zasady ujęto w dokumencie programowym pt. Cele i priorytety polityki rządu wobec Polonii, emigracji i Polaków za granicą, zatwierdzonym przez Radę Ministrów w listopadzie 1991 roku oraz w Rządowym Programie Współpracy z Polonią i Polakami za granicą, zatwierdzonym przez Radę Ministrów w grudniu 2002 roku.
 
Dokumenty te - według M. Jagiełło- zawierają obowiązujący do dziś wykład zasad i sposobów działania, w tym cenną propozycję uwzględniania w działaniach rządu polskiego stanu stosunków międzypaństwowych Polski z krajami zamieszkania rodaków, co się powinno przyczynić do poprawy i rozwoju stosunków dwustronnych. Zgodnie z dokumentami, podstawowym zadaniem polityki państwa polskiego wobec Polaków za granicą jest „wspieranie rodaków w działaniach mających na celu kultywowanie języka, tradycji i kultury polskiej oraz podtrzymywanie więzi z Macierzą”. Wobec tego do najważniejszych zadań państwa polskiego w zakresie współpracy z Polakami na Wschodzie - zdaniem P. Kowala - należy: 1) zapewnienie i egzekwowanie im praw jako mniejszości narodowej i zapobieganie jakimkolwiek szerszym akcjom planowej asymilacji; 2) dążenie do podniesienia rangi i znaczenia mniejszości polskich za granicą w życiu politycznym, społecznym, gospodarczym, naukowym, naukowo-technicznym i kulturalnym państw zamieszkania; 3) stwarzanie Polakom za granicą warunków do jak najszerszego dostępu do dóbr polskiej kultury narodowej; 4) rozszerzenie dostępu i możliwości Polaków za granicą do nauczania i doskonalenia znajomości języka polskiego; 5) pomoc w tworzeniu katedr języka polskiego i kultury polskiej; 6) zapewnienie Polakom za granicą rzetelnej informacji o Polsce; 7) rozwijanie kultury narodowej, kultywowanie tradycji jako elementu łączności z tradycją ziemi zamieszkania, łączności z ojczyzną oraz pełnego współistnienia w ramach kultury kraju zamieszkania.
 
W realizację tych założeń zaangażowano dwa ministerstwa: Spraw Zagranicznych oraz Edukacji Narodowej. Ministerstwo Spraw Zagranicznych troszczy się przede wszystkim o zagwarantowanie polskim mniejszościom narodowym na Wschodzie praw zgodnych ze standardami międzynarodowymi, o zapewnienie właściwej opieki konsularnej, tworzenie warunków dla kultywowania języka polskiego i tradycji narodowych oraz promowania kultury polskiej. Z kolei Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi szeroką działalność w zakresie oświaty polonijnej, wspomaga zwłaszcza nauczanie języka polskiego.
 
MSZ i MEN nie są jedynymi instytucjami uczestniczącymi w zapewnieniu optymalnych praw mniejszościom polskim. Na początku 1989 roku, gdy już można było oficjalnie mówić o Polakach za wschodnią granicą, rozwinął się żywiołowy ruch organizacji pozarządowych oraz rządowych reagujących na akcję pomocy. Wśród nich D. Rzemieniewski proponuje wyróżnić: Międzyresortowy Zespół do spraw Polonii i Polaków za Granicą przy Gabinecie Wicepremiera RP; Wydział ds. Polonii i Promocji Języka Polskiego; Departament Współpracy z Zagranicą i Polonią Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego; Komisja Spraw Emigracji i Polaków za Granicą Senatu RP; Dział Polonijny Biura Informacji i Dokumentacji Senackiej Kancelarii Senatu RP; Sejmowa Komisja Łączności z Polakami za Granicą; bardzo liczne organizacje społeczne, m.in. „Wspólnota Polska”; Fundacja „Pomoc Polakom na Wschodzie”; Fundacja „Semper Polonia”; Kościół katolicki.
 
Celem działania wszystkich wyżej wymienionych instytucji jest, w pierwszej kolejności, zapewnienie podstawowych praw Polakom mieszkającym na Wschodzie, między innymi na Ukrainie. Poza tym – jak słusznie zauważa M. Szczerbiński - do swoich najważniejszych zadań zaliczają też „tworzenie takich form współpracy pomiędzy Wschodem a Polską, by służyły one rozwojowi postaw aktywnych, inicjatywie poznania kultury narodowej, szansie wejścia w żywy obieg wartości kultury współczesnej oraz kreowaniu jak najlepszego obrazu Polski na świecie. Obserwując podejmowane działania, mówi, można odnieść wrażenie, że instytucje chciałyby nie tylko zapewnić kontakt z Macierzą tym, którzy tego pragną, ale również rozbudzić polskość w tych, którzy obecnie nie przyznają się do niej, nie mówią w ojczystym języku, nie kultywują polskich tradycji”. 
 
Podsumowując swoje rozważania należałoby stwierdzić, że prawa mniejszości polskiej na Ukrainie są regulowane na wielu płaszczyznach. Regulacje te dotyczą przyjętych wielostronnych zobowiązań międzynarodowych zarówno przez podpisywanie umów wielostronnych i dwustronnych między państwami, jak też przez modyfikację prawa wewnętrznego w kwestii obywatelstwa lub powrotu. Tak czy inaczej zagadnienie to dotyczy zjawiska dynamicznego. Wciąż bowiem rozwija się ustawodawstwo związane z ochroną mniejszości narodowej i zrozumieniem dla wagi tej problematyki. Duże nadzieje należy też wiązać z procesem jednoczenia się Europy, w której prawa mniejszości narodowych są powszechnie obowiązującym standardem. Jednak nie standardy, deklaracje i oficjalne dokumenty, a rzeczywiste działania rządu ukraińskiego są podstawą rozwoju polskiej  mniejszości narodowej.
 
Autorka jest doktorantką Instytutu Europeistyki Instytutu Jagiellońskiego
 

Literatura
 
1. Bajda P., Modele polityki państw europejskich wobec rodaków mieszkających za granicą z perspektywy stosunków międzynarodowych, (W:) T. Gąsowski (red.), Państwo polskie wobec Polaków na Wschodzie,   Kraków 2000.
2. Chałupczak H., Browarek T., Mniejszości narodowe w Polsce 1918-1995, Lublin 1998.
3. Gill N., Stosunki kulturalne, (W:)  W. Gill, N. Gill (red.), Stosunki Polski z Ukrainą w latach 1989-1993,Toruń 2002. 
4. Jabłoński E., Polacy na Ukrainie. Wybór dokumentów prawnych dotyczących mniejszości narodowych,  W-wa 2000.
5. Jagiełło M., Partnerstwo dla przyszłości. Szkice o polityce wschodniej i mniejszościach narodowych, W-wa 2000.
6. Kowal P., Niektóre aspekty formułowania programu kulturalnego dla Polaków na Wschodzie, (W:) T. Gąsowski (red.), op. cit.
7. Krzyszycha M., Mniejszość polska w niepodległej Ukrainie, „Przegląd Polonijny”, 1996, z. 4.
8. Krzyszycha M., Status prawny mniejszości polskiej na Ukrainie w świetle aktów prawnych, (W:) M. Płoska, (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religijnych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin 1998.
9. Łodziński S., Polityka państwa polskiego wobec mniejszości narodowych w latach 1989-1993, „Przegląd Polonijny”, 1995, z. 1.
10. Osadczy W., Polacy na Ukrainie dzisiaj, W-wa 2000.
11. Pawlak S., Ochrona mniejszości narodowych w Europie, W-wa 2001.
12. Rzemieniewski D., Zapewnienie optymalnych praw mniejszościom polskim w krajach Europy Wschodniej, (W:) T. Gąsowski (red), Państwo polskie wobec Polaków na Wschodzie, Kraków 2000.
13. Szczerbiński M. (red.), Organizacje polonijne. Dzieje, Współczesność, Perspektywy, Gorzów Wlkp. 2001.
14. Wizimirska B., Polityka RP wobec Polonii i Polaków za granicą. Programy Pomocowe w 1995 roku, b.m.w., 1996.
15. Wizimirska B., Pomoc Polakom na Wschodzie, „Sprawy Międzynarodowe”, 1997.
 

Reklama