Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

dostarcza 
Podaj swój adres e-mail:


Polityka zagraniczna Rasa Tafari Makonena w latach 1917-1930

Działy Artykułu: 
Autorzy: 
Ewelina Lubieniecka
Etiopia jest krajem wyróżniającym się na mapie politycznej Afryki z kilku powodów. Jest ona nie tylko drugim państwem kontynentu pod względem liczby ludności, ale także to właśnie na jej terytorium część naukowców sytuuje miejsce, gdzie narodził się homo sapiens.
Jest również krajem, którego historia oraz ustrój monarchiczny – obowiązujący przez większość jego istnienia – sięga X wieku p.n.e. Etiopia jako jedyna na kontynencie posiada własny alfabet oraz silne związki ze wszystkimi trzema religiami Abrahamowymi.
 
Po pierwsze - była jednym z pierwszych krajów chrześcijańskich świata (od IV wieku), po drugie - była miejscem pierwszej w historii hijry i miejscem najstarszego osadnictwa muzułmańskiego w Afryce oraz po trzecie historycznym skupiskiem etiopskich Żydów. Od lat 30. XX wieku Etiopia oraz jej cesarz Hajle Sellasje I są obiektami kultu ruchu rastafari.
 
Ras Tafari Makonnen urodził się w 1892 roku w Ejersa Goro w prowincji Harar. Jego rodzicami byli ras Makonnen (gubernator Harar, generał w wojnie włosko-abisyńskej 1894 - 1896 oraz bohater słynnej bitwy pod Aduą) oraz Jeszi Ymmebiet Ali.
 
 
 
Jego babką była ciotką Menelika II i stąd wywodził swoje pokrewieństwo od Makedy - królowej Saby oraz króla Salomona.
 
Słowo „ras” oznacza w języku amharskim dosłownie „głowa”, jednak jest również tytułem arystokratycznym, tłumaczonym jako „książę”, który nadawany był zwierzchnikom kościoła etiopskiego oraz zarządcom (gubernatorom) prowincji.
 
Pod koniec swojego panowania Menelik II zmuszony był wybrać swojego następcę. Do wyboru (zgodnie z etiopskimi zasadami sukcesji) miał czworo kandydatów: jako jedynego w linii męskiej wnuka swojego wujka - dedżazmacz Taye Gulilata, a w linii żeńskiej: najstarszego syna córki  z pierwszego małżeństwa – dedżazmacz Wosana Segeda, młodszego syna tej samej córki z drugiego małżeństwa lydż Ijasu oraz swoją trzecią córkę leult Zeuditu. Tego pierwszego kandydata Menelik II zwyczajnie nie darzył sympatią, drugi był nie tylko chorowity, ale również cierpiał na karłowatość, córki nie brał pod uwagę na poważnie ze względu na płeć. Tak naturalnym kandydatem stał się lydż Ijasu V, który sprawował faktyczną władzę nad Etiopią w latach 1913-16, choć nigdy nie był koronowany. Krótkie czasy rządów tego władcy ukazały jego nieudolność, brak szacunku dla ministrów Menelika II, chęć stworzenia własnej nowej arystokracji, brak zainteresowania zarówno Addis Abebą, jak też północnymi prowincjami kraju, brak zaangażowania w Etiopski Kościół Ortodoksyjny oraz politykę wspierania islamu. W tych okolicznościach lydż Ijasu V, po bitwie pod Segelie, gdzie wojska rasa Tafari Mekonnena pojmały jego ojca negusa Mikaela z Uello (sam lydż Ijasu ukrył się na północy kraju), stracił władzę w 1916 roku na rzecz wyżej wspomnianej trzeciej córki Menelika II leult Zeuditu, koronowanej na cesarzową 11 lutego 1917 w katedrze Św. Jerzego w Addis Abebie. Jej regentem, koronowanym tego samego dnia na następcę tronu, został ras Tafari Makonnen i stopniowo przejmował od niej władzę. 
 
Cesarzowa Zeuditu była władczynią dość konserwatywną, co zjednywało jej sympatię Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego, natomiast ras Tafari Makonnen określany był mianem reformatora, który chciał otworzyć Etiopię na świat i zbliżyć ją do standardów europejskich. Głównym oponentem rasa Tafari Mekonnena w jego polityce modernizacyjnej był fitaurari Habte Gijorgis, który próbował podporządkować sobie regenta (jak się okazało - nieskutecznie). Habte Gijorgis sprzeciwiał się w zasadzie całości programu modernizacyjnego regenta, w szczególności zaś planom utworzenia stałej, podległej tylko cesarzowi armii przy równoczesnym wzmocnieniu i centralizacji władzy państwowej oraz likwidacji separatyzmów dzielnicowych. W 1928 roku wzniesiono jeszcze konserwatywne powstanie przeciwko reformom regenta, ale okazało się zupełnie nieudane. Cesarzowa Zeuditu została zmuszona do przyznania Tafari Mekonnenowi tytułu króla (negus) przy czym sama pozostała królową królów czyli cesarzową (negeste negest).
 
Menelik II w swojej polityce zagranicznej zależny był od rywalizacji brytyjsko-francusko-włoskiej w regionie Afryki północno-wschodniej. Jego strategią była próba utrzymania równowagi sił i niewyróżniania żadnej ze stron przy równoczesnym utrzymywaniu dobrych stosunków z Rosją, co w wielkiej mierze przyczyniło się do zachowania niepodległości Etiopii. Niemniej jednak w 1906 doszło do podpisania w Londynie układu między Wielką Brytanią, Francją i Włochami odnośnie podziału stref wpływów w Etiopii (oczywiście bez wiedzy Menelika II). Wielkiej Brytanii przypadł basen Nilu, Włochom – rejon Erytrei i Somali, Francji – rejon Somali Francuskiego oraz terytoria przez które przebiegała najważniejsza gospodarcza inwestycja francuska w Etiopii – linia kolejowa Dżibuti – Addis Abeba.
 
W roku 1919 Włochy zaczęły rościć sobie pretensje do większych wpływów gospodarczych w Etiopii, chodziło im głównie o budowę kolei łączącej Erytreę i Somali – próbowały bezskutecznie namówić do współdziałania w tym zakresie Wielką Brytanię. Brytyjczycy nie mogli zgodzić się na takie plany, bowiem mogłoby to skończyć się przejęciem kontroli przez Włochów nad jeziorem Tana oraz wypływającym z niego Nilem Błękitnym (w Etiopii zwanym Abbaj, prawym głównym dopływem Nilu, który dostarcza według różnych szacunków 69-80% wód Nilu), a to z kolei otworzyłoby drogę do wpływania na losy Sudanu i Egiptu. 
 
W wielu dziedzinach polityka późniejszego cesarza Hajle Sellasje I była kontynuacją działań Menelika II. Wielkim osiągnięciem rasa Tafari Makonnena było przyjęcie Etiopii do Ligi Narodów 28 września 1923 roku. Regent widział w niej nie tylko szansę na zapewnienie Etiopii bezpieczeństwa, ale również środek do rozszerzenia polityki zagranicznej Etiopii poza zaklęty krąg Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch i nawiązanie ściślejszych relacji ze Stanami Zjednoczonymi. W negocjacjach przed podjęciem decyzji o członkostwie głównym sojusznikiem Etiopii okazała się Francja. Włochy określiły Etiopię jako niezdolną do kontroli wewnętrznej zgodnej z cywilizowanymi standardami, również Wielka Brytania wypowiadała się o członkostwie negatywnie, choć przy użyciu mniej zdecydowanych zwrotów. Sprzeciw Wielkiej Brytanii spowodowany był prawdopodobnie planami przyłączenia terytoriów wokół jeziora Tana do Sudanu, co poprzez zyskanie przez Etiopię oparcia w międzynarodowej instytucji mogło przestać być możliwe. Ras Tafari wysłał do Londynu i Rzymu depesze z pytaniem o powody takiej wrogości mocarstw. Wkrótce obydwa państwa stonowały swój sprzeciw w celu ochrony własnych interesów w Etiopii. Zgoda Etiopii na niebranie udziału w handlu bronią w Afryce oraz na ostateczny zakaz niewolnictwa (pierwszy krok ku temu ras Tafari podjął już w 1918, kiedy to wydał zakaz handlu niewolnikami) zakończyły negocjacje i doprowadziły do jednogłośnego przyjęcia Etiopii do Ligii Narodów.
 
Początek lat 20. to okres, w którym regent zajął się rozwojem edukacji, zwłaszcza w Addis Abebie. Zakupił dwie prasy drukarskie, na których zaczęły powstawać amharskojęzyczne książki, wkrótce ruszył ważny tygodnik Berhanena Selam; niedługo potem system szkolnictwa elementarnego objął kilka tysięcy osób; a w 1925 powstało w stolicy quasi-gimnazjum imienia Tafari Makonnena, które miało wykształcić przyszłych kandydatów na urzędników odpowiadających zachodnim standardom. 
 
W tej atmosferze, w celu pogłębienia wiedzy o Europie, regent podjął niespotykaną w ówczesnej historii Etiopii decyzję – jako pierwszy władca etiopski zdecydował się na podróż zagraniczną. Trwała ona niecałe 5 miesięcy – od 16 kwietnia do 4 września 1924 roku. Rada królewska zobowiązała Tafari do sondowania podczas podróży na temat ewentualnych szans zdobycia przez Etiopię dostępu do portu morskiego. Pierwszym tygodniowym przystankiem podróży była Jerozolima, w której delegacja zatrzymała się 24 września. Tafari modlił się, zwiedzał miasto oraz wynegocjował zgodę na odprawianie mszy przez etiopskich księży w klasztorze grekoprawosławnym na Golgocie. Ponadto w czasie wizyty w klasztorze ormiańskim w Jerozolimie zaadoptował czterdzieścioro ormiańskich dzieci, osieroconych w wyniku ludobójstwa w Imperium Osmańskim i zaczął je kształcić muzycznie, tak aby wkrótce stworzyły cesarską orkiestrę dętą. Następnie ruszyli do Egiptu a stamtąd 9 maja wyruszyli do Paryża, gdzie zjawili się 15 maja. Główny cel wizyty – zgoda na dostęp Etiopii do portu – nie został spełniony. Francja tłumaczyła, że żadna cesja nie będzie możliwa ze względu na silne lobby kolonialne, Włosi z kolei gotowi byli na wydzierżawienie Etiopii portu w Assab na dziewięćdziesiąt dziewięć lat pod warunkiem koncesji komunikacyjnych, które oczywiście oznaczałyby ekonomiczną zależność, na co Etiopia się nie zgodziła. Późniejsze przystanki podróży to m.in. Wielka Brytania, Szwecja i Belgia. Wizyty w tych mniej znaczących krajach miały na celu zwerbowanie doradców oraz nadanie koncesji tamtejszym firmom (nadanie koncesji państwom neutralnym było politycznie bezpieczne i stanowiło pewną równowagę dla wielkich mocarstw). Jakkolwiek elity władzy etiopskiej były niezadowolone z powodu niezrealizowania głównego celu misji rasa Tafari i wysokich kosztów podróży, to opinia publiczna powitała władcę entuzjastycznie.
 
Dwuznaczna polityka Wielkiej Brytanii i Włoch, ciągle niemogących się pogodzić z ostatecznym przyjęciem Etiopii do Ligi Narodów, co utrudniało gospodarczą eksplorację jej terytorium, zaowocowało w grudniu 1925 roku wymianą listów odnośnie wzajemnego wsparcia w pewnych przedsięwzięciach w Etiopii. Wielka Brytania zyskała od Włoch poparcie odnośnie swojej zapory na jeziorze Tana i zgodziła się jednocześnie na budowę przez Włochy kolei z Somalii do Erytrei przez zachód Etiopii. Mocarstwa uznały, że te postanowienia są zgodne z trójstronnym traktatem z 1906, choć oczywiście nie uzgodniły tego ani ze stroną francuską ani z etiopską. Zapisy z not dyplomatycznych w oczywisty sposób naruszały etiopską suwerenność gwarantowaną teraz poprzez Pakt Ligi Narodów, o czym samego rasa Tafari powiadomiła Francja. W Addis Abebie o spiskowanie oskarżono przede wszystkim Włochów, odezwała się silna antywłoska kampania medialna, a wkrótce obydwa mocarstwa wycofały się z postanowień z grudnia 1925. Ras Tafari Makonnen po tych wydarzeniach stał się jeszcze mocniejszym zwolennikiem Ligi Narodów i był pewien, że jest ona w stanie zapewnić jego państwu niepodległość i uchronić przed groźbami mocarstw. 
 
Mimo tej pewności ras Tafari Makonnen zdecydował się jeszcze na podpisanie w sierpniu 1928 traktatu o przyjaźni, koncyliacji i arbitrażu z Włochami na okres dwudziestu lat. Traktat przyznał Addis Abebie wolną strefę w Assab, Włochom zaś połączenie z Erytrei do Desje (miasto w środkowej Etiopii); obydwa państwa zobowiązały się jednocześnie do przekazywania ewentualnych sporów między sobą do Ligi Narodów. Oczywiście traktat okazał się bardziej korzystny dla strony włoskiej, której działania wywiadowcze mogły rozwinąć skrzydła. Jak się okazało traktat nie przyczynił się do wzrostu bezpieczeństwa międzynarodowego Etiopii.
 
W 1929 roku wybuchły jeszcze w różnych częściach kraju bunty i powstania (w Ogadenie, bunt Oromo-Azebo, powstanie rasa Gugsy Uelie – męża cesarzowej Zeuditu, odsuniętego od niej po jej koronacji). Kluczowa bitwa została rozegrana pod Zebit ostatniego dnia marca 1930 roku. 1 kwietnia 1930 ogłoszono zwycięstwo wojsk rządowych nad armią rasa Gugsy Uelie, następnego dnia zmarła cesarzowa (wersje są różne: z powodu zawału serca, z powodu cukrzycy, nieprzychylni ras Tafari Makonnenowi mówili również o jego udziale w tej śmierci), a już 3 kwietnia ras Tafari został proklamowany na cesarza. Koronacja, podczas której przybrał imię Hajle Sellasje I (ew. Syllasje, co oznacza „potęga Trójcy”) odbyła się w siedem miesięcy potem; stała się ona wkrótce słynna na całym świecie z racji na swój przepych, rozmach, długotrwałe przygotowania i symbolikę (również biblijną), jaką została przepełniona. Stała się ona również spełnieniem przepowiedni wygłoszonej w 1927 roku przez Marcusa Garveya: Spójrzcie na Afrykę, na koronację Czarnego Króla; on będzie Odkupicielem i początkiem ruchu religijnego rastafari, który uznaje Hajle Sellasje I (Jah) za wcielenie Boga. Cesarz Hajle Selassje przyjął biblijny tytuł „Króla Królów, Pana Panów, zwycięskiego lwa plemienia Judy” i zgodnie z wierzeniami rastafarian jest 225. władcą Etiopii, wywodzącym się bezpośrednio od królowej Saby i króla Salomona.
 

Reklama