Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

dostarcza 
Podaj swój adres e-mail:


Koniec systemu władzy

Autorzy: 
Robert Czulda

Chociaż mogłoby się wydawać, że o czasach komunizmu i PRL napisano już wszystko to Paweł Kowal udanie udowadnia, ze wcale tak nie jest. Nawet osoby, które żyły w tamtym systemie i sądzą, że wiedzą o nim wszystko mogą być pozytywnie zaskoczeni po lekturze „Końca systemu władzy”.

Przed krótkim przedstawieniem pracy pod tytułem „Koniec systemu władzy” należy zauważyć, że Paweł Kowal to nie tylko czynny polityk, ale przede wszystkim historyk i politolog. Jego merytoryczne przygotowanie do napisania pracy naukowej, metodologicznie poprawnej, najlepiej uzmysławia fakt, iż jest adiunktem w Polskiej Akademii Nauk. To właśnie tam obronił w ubiegłym roku pracę doktorską pod tytułem „Polityka ekipy generała Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986 – 1989”. Swoje naukowe doświadczenie zbierał pod kierunkiem profesor Krystyny Kersten. Wpływ Kersten w pracy Kowala widać wielokrotnie – nie tylko z powodu stylu, ale przede wszystkim tytułu – „Koniec systemu władzy” stanowi niejako epilog historii, którą w odniesieniu do lat 1943 – 1948 nakreśliła w pracy „Narodziny systemu władzy” profesor Kersten. To nawiązanie nie jest wszak przypadkowe.

Praca składa się z pięciu rozdziałów i wprowadzenia, w którym autor odwołuje się do okresu lat osiemdziesiątych, a więc schyłkowego w dziejach PRL. Jak sam zauważa, interesowały go liczne działania ekipy generała Jaruzelskiego, które „choć w większości sprzyjały liberalizacji totalitarnej władzy – mogły z dużym prawdopodobieństwem, podobnie jak wcześniejsze reformy w systemie władzy w Polsce i pozostałych państwach bloku wschodniego, nie powieść się”. Kowal stwierdza, że to być może inne zakończenie ostatniego kryzysu w PRL niż wszystkich wcześniejszych zapaści, wzmocniło jego zainteresowanie polityką Jaruzelskiego.

Kowal zaczyna od rozważań na temat pojęcia „totalitaryzm” zauważając, że niektórzy autorzy niechętnie odnoszą ten termin do PRL. „Jeśli zrezygnować z używania terminu >>totalitaryzm<< w kontekście lat osiemdziesiątych XX wieku w Polsce, pozostaje wymyślać nowe konstrukcje politologiczne niejako specjalnie dla Jaruzelskiego, a procesy zachodzące wówczas w Polsce nadmiernie wyodrębniać z nurtu powojennych wydarzeń w Europie” – stwierdza Kowal dodając, że w „odniesieniu do ostatniej dekady komunizmu w Polsce należy mówić o schyłkowym już okresie totalitaryzmu w Polsce i brać pod uwagę, że same formy terroru i jego zakres ulegały zmianom, choć pozostawały aktualne totalitarne cele, jak zniewolenie jednostki i dążenie w tym kontekście do umacniania władzy”.

Rozdział I traktuje o roku 1986, który upłynął w atmosferze zorganizowanego wówczas X zjazdu PZPR pod hasłem „Więcej demokracji / Więcej dyscypliny / Więcej konsekwencji”. Jak przypomina Kowal, Jaruzelski odniósł się wówczas do najważniejszych problemów, które trawiły Polskę na pierwsze miejsce wysuwając gospodarkę. Autor dodaje: „Jaruzelski zapowiedział między innymi dokończenie reformy, przyjęcie ustawy o Radzie Ministrów, zmianę organizacji przedsiębiorstw oraz racjonalizację zatrudnienia. Także w sprawach dotyczących polityki zagranicznej głównym postulatem było większe niż dotąd podporządkowanie jej interesom ekonomicznym”. Ocena Kowala jest jednoznaczna: „Partia odkleiła się od społeczeństwa. Nie było już wówczas szans na zmianę tego stanu rzeczy, dlatego Jaruzelski i jego otoczenie wcześniej świadomie wybrali drogę polityczną jakby >>obok partii<<, umiejętnie pozorując, że nic się nie zmieniło. PZPR coraz bardziej żyła swoimi wewnętrznymi sprawami, a problemami Polaków miała się odtąd zajmować skupiona wokół Jaruzelskiego grupa władzy”.

Rozdział I traktuje o roku 1987, kiedy to w odczuciu Kowala „związek podejmowanych działań z powziętymi wcześniej planami wskazuje na realizację stosunkowo spójnej wizji pragmatycznych zmian w PRL”, przy czym autor dodaje, iż „błędem jest ograniczanie dyskursu o reformach ostatniej fazy PRL do kwestii ekonomicznych”, bowiem Jaruzelski odnosił tę kwestię także do zagadnień prawnych, kulturalnych, politycznych, środków przekazu i stosunków z Polonią. Autor przypomina także amnestię z 1986 roku jako przejawu tego holistycznego myślenia o koniecznych zmianach, referendum o reformach, „kieszonkowej” rewolucji kulturalnej, relacje z Polonią oraz powołanie instytucji Rzecznika Praw Obywatelskich, co zapowiedziano już podczas X zjazdu PZPR. Istotne jest to, iż Paweł Kowal dokładnie omawia poszczególne kwestie przedstawiając chociażby istniejące wówczas problemy nie tylko w skali makro. Dla przykładu, w odniesieniu do Rzecznika Praw Obywatelskich podaje konkretne wyzwania i statystyki spraw, co pozwala poczuć atmosferę tamtego okresu, istniejących wówczas bolączek społecznych. Ważne podkreślenia jest, że za każdym razem Paweł Kowal sięga do archiwów.

Rozdział trzeci traktuje wyłącznie o relacjach PRL – Kościół w kontekście ówczesnego kompromisu. Jak zauważa autor, „sama idea historycznego kompromisu miała różne źródła: wewnętrzne, czyli dorobek polskiej niezależnej myśli politycznej, oraz zewnętrzne, czyli doświadczenia innych, między innymi włoskiej lewicy”. Kowal przedstawia chociażby próby rozbijania Kościoła, na przykład poprzez inspirowanie podziałów, reakcję duchownych, rywalizację o poparcie inteligencji i młodzieży. Nie mogło też oczywiście zabraknąć relacji z Watykanem, a przede wszystkim wizyty Jana Pawła II z czerwca 1987 roku. Dla PZPR – co również przypomina Paweł Kowal precyzyjnie odwołując się do dokumentów – papieskie nauczanie miało w ich odczuciu konfrontacyjny charakter, a więc było dla nich zagrożeniem.

Praca byłaby niepełna bez przedstawienia relacji międzynarodowych. Żadne wydarzenia nie dzieją się w próżni. Mający na uwadze tę współzależność Kowal nie popełnił takiego błędu opisując aktywność międzynarodową ekipy Jaruzelskiego w rozdziale czwartym – zarówno ze Związkiem Sowieckim jak i Stanami Zjednoczonymi, ale także chociażby z Niemcami i Wielką Brytanią. Rozdział piąty dotyczy okresu schyłkowego, a więc lat 1988/1989 – między innymi kondycji PZPR i Solidarności w tym okresie, relacji ZSL/SD – PZPR, strajków, posiedzeń KC PZPR, wyborów do rad narodowych, rozmów z opozycją, gabinetu Rakowskiego czy dekompozycji obozu władzy. Wniosek końcowy z pracy to stwierdzenie, iż tak naprawdę celem Jaruzelskiego oraz Kiszczaka było zachowanie władzy i modernizacja systemu. Chęci te nie wynikały jednak z poczucia obywatelskiego obowiązku, lecz właśnie z chęci utrzymania swych pozycji. Jak uważa jednak Paweł Kowal, główne założenia polityczne nie ziściły się. To niewątpliwie teza, z którą wielu będzie polemizować.

Praca Pawła Kowala nie jest zwykłą kroniką tamtego okresu – autor bardzo zręcznie przedstawia różne fakty łącząc je w szerszy obraz i tworząc wiele nakładających się na siebie płaszczyzn. „Koniec systemu władzy” jest niezwykle przemyślany, metodologicznie poprawny – nie jest to prosta praca publicystyczna w stylu „co mi się wydaje”, lecz rzetelna praca naukowa poparta bogatą bibliografią (w tym dokumentami archiwalnymi), godną bardzo dobrej rozprawy doktorskiej. Brakuje nieco takich elementów jak wpływ służb specjalnych, które też zapewne odegrały istotną rolę.

Tak czy inaczej nawet osoby, które żyły w tamtym systemie i sądzą, że wiedzą o nim wszystko mogą być pozytywnie zaskoczeni sięgając po pracę Pawła Kowala.

Wprowadzenie - pieriestrojka po polsku
System do końca totalitarny
Wokół relegitymizacji władzy generała
Kiedy się wszystko zaczęło?

Rozdział 1. 1986 - w nowym szyku
Przygotowania do nowego zjazdu
Ogłoszenie drugiego etapu reformy
X Zjazd PZPR
Pozycja Jaruzelskiego i głód społecznego uznania
Grupy wtajemniczenia władzy i ośrodki planowania
Generał Czesław Kiszczak - centrum koordynacji zmian
"Zespół trzech". Plan '87
Memorandum Rakowskiego

Rozdział 2. 1987 - plan reform w realizacji
Amnestia
Rada Konsultacyjna
Polityczna strefa buforowa
"Nowy PRON" czy partia chadecka?
Rzecznik Praw Obywatelskich
Referendum
"Kieszonkowa" rewolucja kulturalna
Koncepcja propagandy Jerzego Urbana
Czekając na "rok Polaków"
Drzwi otwarte dla Polonii

Rozdział 3. "Historyczny kompromis" z Kościołem
Próby rozbijania Kościoła
Spór o rząd dusz młodzieży i inteligencji. Prymasowska Rada Społeczna
Koncepcja generała Baryły
Długa droga do Rzymu
Wizyta Jana Pawła II
Stosunki dyplomatyczne ze Stolicą Apostolską

Rozdział 4. Cień Gorbaczowa - ekipa Jaruzelskiego na arenie międzynarodowej po 1985 roku
Blisko ZSRR
Polska w Układzie Warszawskim
Próby odblokowania relacji z Zachodem
Krok po kroku z Waszyngtonem
Sprawa niemiecka
Czekając na panią Tchatcher

Rozdział 5. 1988/1989 - "długi rok"
Kondycja PZPR na początku 1988 roku
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne - relacje z PZPR
Pakt antykryzysowy, operacja porządkowo-kontrolna i program marcowy
Początek fali strajkowej
"Polityczne" rozmowy z opozycją a wariant węgierski
Czerwiec 1988: VII Plenum KC PZPR. Wybory do rad narodowych
Skutki strajków - nowy etap rozmów z opozycją
Gabinet Mieczysława Rakowskiego
W poszukiwaniu konstruktywnej opozycji
Droga do zastawionego stołu
Przygotowania i przebieg X Plenum KC PZPR
Dekompozycja obozu władzy
Przy Okrągłym Stole
Powołanie Senatu
Ostatnia prosta
Ekipa, której się nie udało. Epilog

Tytuł: Koniec systemu władzy
Autor: Paweł Kowal
Wydawca: ISP PAN, IPN, Wydawnictwo Trio
Ilość stron: 530
 

Tags:

Reklama